Russische propaganda genre korte verhaal
Tsjechov & Gogol –
Maestro’s van het genre
korte verhaal
De neus als malicieus orgaan
In het korte verhaal De dood van een ambtenaar schreef Tsjechov in de vertaling van Charles B, Timmer: ‘Niezen neemt men niemand kwalijk, nergens.’
De hoofdpersonage, een beambte genaamd Tsjervjakov (letterlijk vertaald ‘van de wormen’), bengelt onder aan de ladder van de bureaucratie. Het wormpje (zo kunnen we de man wel noemen, het is een spottend verhaal) ondergaat een verwoestend lot dat hij zichzelf aanpraat, wanneer hij tijdens een opera ‘rollende ogen’ krijgt en … ‘A-hap-tjie!’ Hij beniest de staatsgeneraal die voor hem zit. De generaal wrijft met een zakdoek over zijn kale kruin en mompelt iets.
‘Neemt u mij niet kwalijk, Uwe Excellentie. Ik heb u beniesd… per ongeluk.’
‘Het geeft niet.’
‘In Godsnaam, neemt u mij niet kwalijk. Het is heus, het is… per ongeluk.’
Op beleefde wijze probeert de generaal hem op afstand te houden, zich niet bewust welk een drama hij afroept. De avond in de schouwburg is voor het wormpje vergald. Hoe kon hij de generaal zo beledigen? Hij kan zich niet genoeg verontschuldigen. Tjechov laat maar liefst vijf beurtelings in ernst opklimmende excuses volgen – slijmerigheid die elk mens zou doen walgen.
Tenslotte purper van woede blaft de generaal het wormpje toe: ‘U schijnt er de spot mee te drijven, mijnheer.’ Hij wijst hem naar de deur, wat voor de arme Tsjerjakov, die iets in zijn buik voelt scheuren, het bewijs vormt dat de generaal inderdaad onvergeeflijk diep is beledigd. Het wormpje wankelt naar huis. ‘Zonder zijn uniform uit te trekken, ging hij op de divan liggen en… stierf.’
Einde verhaal. Laat hem sterven het niezende wormpje, dan is zijn lijden voorbij. Een abrupt slot maar toch vermakelijk. Hoewel. Grappig of niet, het is Tsjechovs humor. Hij speelt in dit verhaal het literaire spel: kijk, onze neus is een gevaarlijk orgaan, dusdanig gevaarlijk dat het met een niesuitbarsting de maatschappelijke hiërarchie van inferieuren en superieuren plotseling kan verstoren, pas op, het kan dodelijk aflopen. Onderschat de neus niet, uw vijand is dichterbij dan u denkt.
gogol
Beschouwing Proza
Russische Literatuur
Eigenlijk is de neus als thema een vondst van (wie anders?) de meest briljante voorloper van het absurde denken: Nikolaj Gogol. Gogol had een aanstekelijke bizarre humor, was een meester in het groteske genre, beroemd is het trompetgeschal dat uit de neus komt van Tsjitsjikov in het begin van het verhaal Dode zielen. De zakdoek van de held bepaalt de klankkleur van het instrument – de neus – dat een indrukwekkend impromptu ten beste geeft. (Volgens Nabokov foefelde Gogol in de naam Tsjitsjikov de klank van de dubbele niesuitbarsting: tsji-tsji.)
En wie heeft zich niet doodgelachen om Gogols meeest beroemde verhaal De neus waarin een man geobsedeerd raakt door zijn neus, die op een ochtend verdwenen blijkt. Eenmaal raadselachtig ontsnapt aan het menselijke gelaat, zet het malicieuze orgaan de wereld van de neusverliezer helemaal op de kop. Waanzinnige taferelen volgen. Maar in het minder bekende verhaal Dagboek van een gek maakt Gogol het nog gekker: allemaal neuzen die op de maan wonen …
Soms neemt de literatuur ons bij de neus: Gogol die het orgaan laat wandelen in St. Petersburg en Tsjechov die zijn personage laat sterven wegens een fantastische A-ha-hap-tjie!!!
Zie voor meer info over Tsjechov en Gogol: Uitgeverij Van Ooorschot.