Gezien: film getiteld Dovlatov, 12 augustus 2019. Aanvangstijd: 15.55 uur. Waar? Eye-Filmmuseum, Amsterdam-Noord, Zaal 2. Regisseur Aleksei German. Jr., Russisch, geboren in 1976, Moskou. Taal: Russisch gesproken, Engels ondertiteld. Tarief, standaard: Euro 11,00. Aantal toeschouwers: handjevol. Genre: realistisch, psychologisch schrijversportret van Sergej Dovlatov (1941-1990) Decor -en kostuumontwerp: verbluffend minutieus. Muziek: jaren zestig jazz en Russische folklore. Coloriet van de beelden: zacht schilderachtig pastelkleurig. Schitterende nuances van close-ups en panorama’s. Cameravoering: dicht op de huid van de personages. Uitblinkend door filmische finesse. Artistieke gehalte: uitzonderlijk hoog. Relevantie: geschiedenis Sovjet-Unie. Politieke constellatie: Koude Oorlog. Vermaledijde Brezjnev-dictatuur.

Poster Eye-filmmuseum.

De openingsscène van de film is als sfeerschets poëtisch, fotografisch gekaderd in een panoramaview. De stad Leningrad (nu St. Petersburg) is gehuld in een dikke mist, november 1971. Barre tijden. De Dooi van president Nikita Chroesjtsjov (in de jaren zestig liet hij de teugels ietwat vieren en genoten schrijvers en kunstenaars een beetje relatieve vrijheid) is voorbij, het bejaarde monstrum genaamd Brezjnev heeft de macht in Kremlin overgenomen en knevelt op meedogenloze wijze het culturele leven in de Sovjet-Unie met bikkelharde teugelloze censuur, vergelijkbaar met het censuur van het Stalin-regime. Stalin joeg vele kunstenaars, schrijvers en dergelijke de dood in. De strafkampen in Siberië waren tjokvol. Brezjnev lied zich bepaald niet inspireren door met saffraanbloemen strooiende goeroe’s uit India. Stalin was zijn lichtend voorbeeld.

Laat ik mij concentreren op de belangrijkste thema’s die de film behandelt: de crisis van het communisme, censuur, opgedrongen door het socialistische realisme. Literatuur dus als propaganda ingezet voor de leugens van het regime. Innerlijke worsteling van een onderdrukte lijdende kritische schrijver. Integriteitsproblematiek: knieval voor het regime? Of rebelleren? In opstand komen op het gevaar af van arrestatie KGB en vervolgens verbanning naar strafkamp zonder enige rechtspraak. Lastige existentiële keuzes. Instinctieve zelfbehoud of fatalistische destructie.

Toen ik de film in mij liet bezinken dacht ik: Je zou maar in die tijd leven, daar in Leningrad 1971, als schrijver. Dat je dan niet kan schrijven wat je in het alledaagse leven observeert: verkrampte armoede, wanstaltige sociale toestanden en dergelijke ellende. Dat je dan juist in weerwil om iets gepubliceerd te krijgen een geforceerd loflied moet afsteken over hoe geweldig alles is. Vreselijk lijkt me dat. Niet in vrijheid kunnen schrijven. Moet er niet aan denken. Ik zou, gehinderd in mijn creatieve energie, alle bochten uitvliegen. En wat doet Dovlatov? De film omspant slechts 6 dagen uit zijn leven, tijdens deze dagen zie je hem zelden lachen. Hij is gedeprimeerd en gefrustreerd. Vele redenen. Een daarvan is dat zijn manuscripten worden geweigerd. Door wie? Je gelooft het niet. De scepter zwaaiende redactrice van de staatsuitgeverij is een oud autoritair onooglijk dik wijf dat hem hautain de les voorleest over wat literatuur zou moeten zijn. namelijk positief en romantisch, de hoofdrol uitsluitend gereserveerd voor moedige blijde personages die zich inzetten voor het communistische welbehagen, er was geen ruimte voor klagende kritische weldenkende individuen. Geen ruimte voor ironie noch satirische humor. Walgelijk hoe zij hem kleineert. Ik kreeg bijna een kokhalsneiging. Je ziet de schrijver (zijn woede onderdrukkend) als een schoothondje inkrimpen, hij durft haar niet tegen te spreken, uit angst voor represailles. Hij wordt bovendien systematisch geweigerd door de Schrijversbond, die bepaalt of je een werkbeurs kreeg en van ander privileges kon genieten. Alleen brave aangepaste scribenten worden lid van deze Schrijversbond. Talentloos tuig dat zich voordoet als de elite. Hielenlikkers. Ze kusten de laarzen van de KGB.

Dolvatov wordt aangeraden om te proberen kinderboeken te schrijven. Infantiele vertellingen. Sprookjes met dieren in de hoofdrol waren toen weer in de mode, net als tijdens het Stalinregime, lees bijvoorbeeld de kinderboeken van Youri Oljesja, een gemuilkorfde auteur die aan drank ten onder is gegaan. Kinderboeken schrijven, daar is natuurlijk (populair uitgedrukt) helemaal niets mis mee. wel wanneer het je wordt opgedrongen als genre. Davlatov kiest voor de journalistiek, als alternatief, maar ook dat werk wordt hem niet in dank afgenomen.

Al deze omstandigheden zijn al dramatisch genoeg voor Dovlatov, maar hij heeft meer tegenslag te verduren: echtscheiding – hij is zijn vrouw kwijt en zijn dochter kwijt. Met wie hij toch probeert gezonde verstandhouding te bereiken, ook al is zij beslist heel afkeurend tegenover hem en vervreemdt de dochter meer en meer van hem als vader, zoals hij van de realiteit in de Sovjet-wereld vervreemdt. Ik herken dit proces van verlies en vervreemding. Zelf ook meegemaakt. Je wordt een boom zonder wortels, elk takje verdort door het verdriet. Dolvatov emigreert uiteindelijk naar Amerika, dat komt evenwel niet in de film aan de orde. Na zijn dood, hij werd slechts 48 jaar oud, komt enige erkenning. Postuum, hoe wrang en schrijnend is dat? Als ik Dovlatov was (ik verplaats mij zelden in een allang gestorven auteur, nu wel even dan op gefantaseerde wijze, sprekend vanuit de dood), zou ik mij met een vloek in mijn graf omkeren. Maar ja, zijn familie, de nabestaande intimi, ook de lezers die hem destijds waardeerden zullen met deze film, die hem eventjes uit de vergetelheid haalt en van een alleszins sympathiek eerbetoon getuigt, misschien enige troost vinden, voor wat dat heden ten dage waard is.

Dovlatov op de rug gezien tijdens zijn bezoek aan een gevangenkamp waar hij als cipier voor heeft gewerkt, om te voldoen aan zijn militaire dienstplicht. Ervaringen die hij later in kritisch proza verwerkte.

Tot zover dit dagboek. Ik ben voorbij gegaan aan enige relevante fenomenen die zich in die tijdgeest voordeden, zoals het toentertijd woekerende antisemitisme (de schrijver was Joods) zoals het fenomeen Samzidat, het ondergrondse circuit van literaire werken die in het geheim rouleerden tijdens de Brezjnev-periode, zoals de bloeiende Zwarte Markt, waar kunstenaars hun werken verkochten in ruil voor een fles Franse cognac en boekhandelaars verboden boeken verkochten zoals Lolita van Nabokov, waar men omdat de schaarste van producten zo ernstig was dat men wanhopig zocht naar een tweedehandse wasmachine te koop; los daarvan het absurde verbod voor de Sovjet-burgers om met zogenaamde vreemdelingen uit het Westen te communiceren, dan kon je gearresteerd worden, op basis van informanten van de KGB, en het voortwoekeren van de emigrantenliteratuur waar ook de dichter Joseph Brodsky deel van uitmaakte, tijdgenoot en vriend van Dolvatov. Hij komt ook elegant en sfeervol in beeld tijdens een van zijn hypnotiserende voordrachten van zijn poëzie, waar hij later, geëmigreerd naar Amerika de Nobelprijs voor literatuur kreeg.

Brodsky heb ik trouwens voldoende in Nederlandse en Engelse vertaling gelezen, van Dolvatov evenwel niets. Volgens mij is hij niet eens in het Nederlands vertaald. Ga ik even uitzoeken. Dagboek wordt vervolgd. Ik heb nog een leuke anekdote in petto over hoe ik Brodsky (vlak voor zijn dood, de dichter werd 55 jaar oud) zelf persoonlijk ontmoette toen hij medio jaren negentig bij mij thuis in Amsterdam, toen ik nog in de Zocherstraat woonde, op bezoek kwam. Hij kwam niet voor mij maar voor mijn Russische vriendin met wie ik toen samenwoonde.