Foto’s uit privé archief 1992 – Locatie Oekraïne Celo Lowin, oblast Tsjernihiv.

in gesprek met mijn tante Nadjezda Hontscharenko, Celo Lowin, Oekraïne, winter 1992.

Familiegeschiedenis

Ik ben hier zelf de fotograaf, er is niemand anders in de kamer aanwezig behalve mijn tante Nadja (zus van mijn moeder). Ik had mijn Olympus fotocamera (zwart-wit filmrolletje) met een touwtje aan de plafondlamp gehangen in het centrum van Nadja’s kamer, drukte op het knopje van de autosluiter en ging snel zitten in positie, in de hoop dat de min of meer blinde snapshot treffend zou zijn.

Mijn tante Nadja, emotioneel gesticulerend bezig met een dringende monoloog, was zich niet bewust van deze foto. Zij beheerste de Russische taal, schreef haar brieven aan mij in het Russisch, maar sprak thuis in een lokaal Oekraïense modus, het zogenaamd Lowina-dialect, dat ik niet kende en nauwelijks verstond. Zij vond dat ik dat dialect ook moest leren kennen. Russisch, zei ze, dat kan iedereen spreken. Maar Lowina, dat is het mooiste.
Terug naar de foto. Ik glimlachte voor de gelegenheid, hoewel het verhaal voor zover ik het begreep dat ze vertelde diep en diep tragisch was. Ze haalde vaker herinneringen op aan de oorlogstijd. De fascistische bezetting. Korte tijd stond heel Oekraïne onder Duits gezag, halverwege 1941 vielen de nazi’s binnen en begin 1944 werden ze verdreven door het Rode Leger.

Collaboratie en verzet als overlevingsstrategie

Toen de tanks van de Wehrmacht met hun Blitzkrieg binnenvielen werden de Duitse soldaten enthousiast welkom geheten, als helden, als bevrijders, men verwachtte bevrijd te worden van Stalins regime. Al snel werd na de inval duidelijk dat ze op tirannieke wijze als (werk)slaven werden gebruikt. De nazi’s vermoorden de joden ter plekke in hun dorpen, ze namen geen moeite die te deporteren. Vele Oekraïners hebben bij al die wreedheden de andere kant opgekeken, zij lieten passief toe dat Oekraïne uiteindelijk nazi-Duitslands belangrijkste kolonie werd.

Vooral onder de boerenbevolking werden ongehuwde vrouwen gevangen genomen en ingezet als dwangarbeiders in de werkkampen van het Duitse Rijk (het lot dat mijn moeder trof). De Duitse haatdragende soldaten beschouwden ook de niet-joden als een vies minderwaardig volk (term: Slavische Untermenschen) en gedroegen zich als moordlustige pyromanen, staken de dorpen in brand, kortom plunderingen en moorden teisterden de dorpen. Oekraïners die al die oorlogsmisdaden aanvankelijk passief hadden ondergaan, kregen een diepe afkeer van de nazi’s en zij hebben zich, georganiseerd met de partizanen, uiteindelijk zoveel mogelijk verzet tegen de heerschappij van Hitlers nazigeboefte. Later toen de sovjetstrijdkrachten de fascisten verjoegen werden de Russische soldaten toegejuicht. De orde van de Sovjet-Unie werd hersteld, het puinruimen van de gebombardeerde steden begon (Tsjernihiv was een grote schroothoop) en Oekraïne kwam weer onder het juk van Stalin.

Trauma’s en veerkracht

In die kleine drie jaren van Duitse bezetting vonden de afschuwelijkste taferelen plaats, eigen aan de pogrom, verderf en terreur. Mijn tante Nadja had dat meegemaakt en overleefd, maar die oorlogstijd heeft haar getekend. Trauma’s en veerkracht. Ik bezocht haar vlak na de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1992 en logeerde bij haar thuis. Bijna elke dag schoot ze in de lach en ging ze zingend naar bed. Ze is stokoud geworden, in 2007 overleden. Helaas kon ik niet bij haar begrafenis aanwezig zijn in haar dorp Celo Lowin, dat zich bevindt iets ten noorden van het charmante provinciestadje Tsjernihiv (spelling nieuwe transcriptie, de vroegere Russische transcriptie is Tsjernikov) op het drielandenpunt van Belarus, Rusland en Oekraïne. Zompige moerasgronden en eindeloze berkenbossen, ik heb in dat gebied gewandeld met een ongekend geluksgevoel, toen ik mijn zoektocht aflegde over eigen identiteit.
‘Mijn geliefde Oekraïne, bron van verdriet’ dichtte Taras Sjevtsjenko.

Amsterdam 26 januari 2022

Nu dat Oekraïne overal dagelijks in het nieuws is – gretig lees ik de website van de nieuwe Oekraïense krant The Kyiv Independent wegens de dreigende militaire inval van de agressieve Russen, denk ik vaak aan het land dat ik al met al zes keer heb bezocht. Ik word daarbij ongewild overvallen door weemoedige beelden van schrijnende armoede op het platteland (ellende zo grauw dat je ervan moet huilen) en ik zie de lijdende diep gegroefde gezichten weer voor me als op een filmdoek, gezichten van verlaten baboesjka’s (oorlogsweduwen) die verkommerden in hun primitieve houten huisjes, terwijl de mannen in de dorpen zich bezig hielden met het stoken van wodka en zich brallend in een roes dronken, wegens de troosteloosheid van hun levens. Die tragiek raakte mij diep.

Zwaard van Damocles

Ongetwijfeld, dit dagboek zal ik binnenkort vervolgen. De spanningen lopen op: wat er gaat gebeuren is onduidelijk, zeggen de militaire strategen van de NAVO en de westerse ministers van Defensie. President Vladimir Poetin is aan zet. Hopelijk blijft hij van het rode knopje af, komt hij bij zinnen en stuurt hij zijn militaire troepen terug naar hun thuiskazernes. Dat is het gewenste scenario van de Oekraïense regering die opvallend stoïcijns blijft onder de dreigingen, terwijl het zwaard van Damocles boven het hoofd hangt. Pas nadat deze eigenlijk heel onrussische anticlimax, (deze terugtocht zal in Moskou wellicht opgevat worden als gezichtsverlies, en erger nog: als een daad van een laffe hond), pas als deze vredige veronderstelde loop van de gebeurtenissen daadwerkelijk realiteit wordt, pas dan ben ik genegen tot een geinig danspasje, hier thuis in Amsterdam, met mijn half Oekraïense voetjes.