Film over Gerhard Richter
Gisteren gezien in bioscoop Rialto, Amsterdam. Werk ohne Autor, de nieuwe film van de Duitse cineast Florian Henckel von Donnersmarck. Tekst Rialto:’In 2006 beleefde de Duitse regisseur zijn grootste succes tot op heden met een Oscar bekroonde Das Leben der Anderen. In zijn nieuwe film duikt de regisseur opnieuw in de geschiedenis van Duitsland – een historisch drama en liefdesverhaal van epische proporties, losjes gebaseerd op het leven en werk van de Gerhard Richter, die in 1961 naar het Westen vluchtte.’
Ik was vooral geïnteresseerd in dat leven en werk van Richter, die ik beschouw als een van de meest intrigerende en integere kunstenaars van deze tijd. Enigszins teleurstellend dat zijn abstracte trekplankschilderijen niet aan bod kwamen in de film, die eindigt wanneer Richter in 1966 doorbreekt in de internationale kunstwereld. Maar op de schitterende website van Richter vond ik het volgende fragment. Ik schreef daarbij een aantal notities, persoonlijke opmerkingen uit de losse pols.
Gerhard Richter met de dwarse trekplank bezig
Kijkend naar dit utube-filmpje, fragment uit de fantastische film van de Duitse documentairemaker Corinna Belz, die de mediaschuwe Richter volgde in 2011, krijg ik zelf zin om te gaan schilderen, dan wel op kleine bescheiden schaal, naar de maten van mijn eigen werkruimte. Zoals Richter hier met ruimte omgaat dat is buitengewoon verbluffend. (Ruimte tweeledig gezien als zijn directe persoonlijke omgeving waarin hij fysiek werkt, de concentratie is in zijn paleisachtig grote atelier voelbaar, en de ruimte anderszins gehanteerd als de suggestie op het platte schildersdoek). Richter himself is verbluffend, hij is onvermoeid meer dan 30 jaar vernieuwend aan het werk, niemand anders die zoveel verschillende technieken zo meesterlijk hanteert, naar zijn hand zet.
De waarde van schaalverhoudingen
Ziehier Gerhard Richter aan het werk, hij schraapt en veegt met de zogenaamde trekplank massa’s verf over het doek, laag over laag, een fantastische werkwijze die alleen op grote schaal zin heeft, doe je ditzelfde werk op klein formaat dan betekent het niets. De werkwijze waarmee Richter experimenteert heeft iets fabrieksmatigs, ik bedoel: de productiviteit is niet onbelangrijk.Ter voorbereiding van het schilderen op deze wijze is er veel cerebraal werk verricht door zijn assistenten. Een beetje spottend zou je ze: Duitse Industrie Abstracte Koloriet kunnen noemen. Maar zoveel schilderijen heeft hij niet geproduceerd, maar een stuk of tien geloof ik. Die zijn verkocht voordat ze voltooid werden. Decennia lang, Richter geniet een grenzeloos vertrouwen en sympathie in de kunstwereld. Zijn marktwaarde? Enorm. Gigantisch. Tot in China. Trouwens volkomen terecht. Hij is een van de rijkste levende kunstenaars ter wereld. Wie gunt het hem niet? Het timide weinig spraakzame DDR-jongetje ontwikkelde zich tot de meest begeerde kunstenaar waar internationale galeries voor op de knieën gingen.
“Ik houd van het onbegrensde, het vage,
het grenzeloze. Ik houd van voortdurende onzekerheid.”
Zijn oeuvre omspant vanaf het begin in zijn DDR-periode muurschilderingen in sociaal realistische stijl, later kopieerde hij wit-zwart foto’s met een schijnbare toevallige compositie, maar veegde na voltooiing de natte kwast over de nog natte olieverfschilderijen heen zodat er vage contouren op verschenen, dat was zijn doorbraak, toen in de jaren zestig, 1966, terwijl de moderne Duitse kunstenaars experimenteerden met performances, installaties en andere conceptuele vormen, bleef Richter trouw aan de pure schilderkunst zoals die al eeuwen bestaat. Al snel daarna verliet hij de ingeslagen weg die hem beroemd maakte en koos hij voor allerlei andere kunstvormen en technieken. Eenmaal ongenaakbaar gevierde kunstenaar geworden, waagde hij zich aan het Grote Abstract Werk, dat ongelooflijk succesvol werd. Tot op de dag van vandaag zijn die schilderijen het bewijs dat de hedendaagse beeldende kunst nooit gestorven is. Needless to say, zijn oeuvre is een onontkoombare bron voor de volgende generaties.