BARNETT NEWMAN Stedelijk Museum Amsterdam 2014
De kunst van stil in volkomen stilte kijken.
Je wilt kijken zonder enige (vooral geen opdringende) gedachten, leer puur te kijken, kijken alleen en geen andere extra beelden oproepen, geen associaties evenmin gevoelens opwekken, vermijd elke dubbele bodem in je interpretatie, interpreteer liever helemaal niet en belangrijker nog: even totaal niet meer denken terwijl je kijkt en ga geen anekdotes verzinnen die je niet werkelijk illustratief afgebeeld ziet, stil weten te kijken is een kunst, kijken zelf is al een kunst maar stil weten te kijken, niet omdat je naar een stilleven kijkt, geeft je mogelijk de flits van het sublieme. Dus geen verhaaltje (anekdotiek of een ander narratief) toedichten aan een stilleven maar stil kijken en niets zeggen. Als kijker naar de zwarte hemel vol glinsterende sterren zie je niets anders dan wat het zelf is. Contemplatie betekent in wezen zien, aanschouwen zonder de bemiddeling van het logische empirische redeneren, betekent bezig zijn met de zingeving van wat we in abstracte terminologie alles kunnen noemen, absoluut bezig met alles, wat evenzogoed niets kan zijn. Zen? Het kunst kijkende oog verzint beelden die niet bestaan. Kunstenaars die zich bewust zijn van dit mechanisme, gebruiken minimalistische middelen waarmee de kunst als concept wordt gedefinieerd.
Summiere toelichting op bovenstaande tekst. Ik schreef deze woorden na mijn bezoek aan het Stedelijk Museum Amsterdam die het werk van Barnett Newman (1905-1970) opnieuw tentoonstelde. In Mister Newman herkennen we de pure ziel van het minimalisme, toen het in de beginfase bezig was groot en onontkoombaar te worden. Ga hem zien, ervaar hoe enige van zijn belangrijkste werken schitteren in de kern van hun magnifieke verschijning. De kleuren ademen. Wat hij deed gaat voorbij aan woorden. Newman heeft zelf niet kunnen vermoeden welk enorme invloed hij zou hebben na zijn dood, straatarm en miskend als hij was toen hij begon zijn leven te wijden aan de de kunst, in de ban van nietszeggende monochrome doeken, dat wil zeggen, kunst die geen verhaaltjes vertelt en geen eenduidige betekenis uitdraagt. Pas later werd zijn werk een successtory, artistiek en financieel. Puissant rijk werd hij van het feit dat zijn eigenzinnige aanvankelijk totaal onbegrepen nauwelijks gewaardeerde monochrome schilderijen een marktwaarde kregen, het op grote Amerikaanse schaal gerealiseerde werk dat hij schilderde werd in feite een keihard begeerlijk product van het Amerikaanse culturele kapitalisme dat hij aanvankelijk niet goed begreep, later omarmde.
De ziel van het minimalisme
Baanbrekend werk van Barnett Newman, Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III, 1967-68, collectie Stedelijk Museum Amsterdam. Ik stond voor dit schilderij te kijken, midden in al het overweldigende prikkelende rood en gegeven moment begon ik te staren, trad een diepe ruimte binnen en raakte verdwaald, verloor mijn oriëntatie en bereikte een toestand van bedwelming, werd opgezogen door een sterk gevoel van teleurstelling, misschien vanwege de associatie met het bloedvergieten en het tijdeloze lijden in de wereld. Ik bleef staan kijken, verbaasd over het effect van dit schilderij. Wat riep het op? Ik zocht naar een verbale anker, een trefwoord. Weltschmerz? Een vorm van smart die voortvloeit uit het bewustzijn van de ontoereikendheid van de realiteit in vergelijking met de behoeften van het innerlijk leven. Had Newman mij vervoerd met zijn hypnotische rood? Ik kwam los uit de bedwelming, maar bleef kijken, nu horizontaal heen en weer naar het randje geel rechts en vandaar naar de blauwe streep links.
Ik bleef hangen in een sentimentele sfeer, een lichte pijn als een geestelijke kramp zeurde na. Ik ordende mijn perspectief en dacht na. Wanneer ik het woord Weltschmerz en de inhoud ervan niet had gekend, had ik dan dezelfde ervaring beleefd? Hier een historisch oud YouTube filmpje waarin Mister Newman (enigszins gebrekkig) uitlegt wat hem bezighield. Hij was een pionier. Al ver voordat ik geboren werd onderzocht hij de mogelijkheden die nog steeds worden onderzocht. Ook door? Ik in 2014.
Laat ik aldus in het licht van het voorafgaande een link maken naar de Amerikaanse filosoof Tyler Burge die in zijn magnum opus Origins of Objectivity Uitgever: Oxford University Press, 2011, de verhouding onderzocht van het waarnemen en de intellectuele denkactiviteit. Tyler benadrukt in die studie hoe zozeer de taal van invloed is op deze verhouding en hij gaf het voorbeeld van de golf.
Pas als je bewust bent van de betekenis van dat woord – golf – kan je op het strand een voortrollende massa water in zee herkennen als een golf. Dat is de eerste normatieve formele betekenis van het woord. Maar het woord heeft meerdere (symbolische) lagen. De golf als dynamisch beginsel is ook metaforisch populair. Je kan een golfbeweging herkennen in de kunst, de komende en gaande beweging (stromingen en ismen) die zichzelf telkens herhaalt in de kunstgeschiedenis.
Hier komen we als in een trein (gedachtereeks) reizend bij het station Friedrich Nietzsche terecht: zijn idee van de eeuwige wederkeer van hetzelfde. Ook een mooi begrip, met dank aan mister Newman voor het genereren van deze gedachten in het Stedelijk Museum.